Tây Thiên: đền, cáp treo và lễ hội

Theo Cục Di sản văn hóa, khu di tích Tây Thiên kéo dài khoảng 11 km theo sườn núi, từ độ cao 54 m ở chân lên tới khoảng 1.100 m. Di vật tìm thấy có niên đại từ thế kỷ 13 đến 20, nhiều nhất thời Trần; trong đó có một tấm đá khắc 121 chữ, niên đại 1450. Tháng 12/2015, khu di tích được công nhận là di tích quốc gia đặc biệt.

Khi Khu du lịch quốc gia Tam Đảo được công nhận năm 2022, khu di tích – danh thắng Tây Thiên chiếm 477,6 ha. Từ 1/7/2025, cả khu nằm trong xã Đại Đình mới, gồm thị trấn Đại Đình và xã Bồ Lý cũ. Bản đồ số và biển chỉ đường cũ có thể vẫn ghi "huyện Tam Đảo, Vĩnh Phúc"; xem thêm trang Tam Đảo sau sáp nhập. Khoảng cách đường bộ từ thị trấn Tam Đảo sang Tây Thiên chúng tôi chưa có số đo đáng tin.

Các nguồn gọi tên đền không hoàn toàn giống nhau. Bài của TTXVN về lễ hội liệt kê đền Mẫu Sinh, đền Hạ, đền Trung và đền Thượng, với đoàn rước kiệu đi từ đền Mẫu Sinh lên đền Thượng. Trang của Cục Di sản văn hóa nhắc đền Thõng dưới chân núi, đền Cô và đền Cậu nằm cao hơn trên con đường đá cổ, cách nhau khoảng 1–2 km, rồi tới đền Thượng trên sườn núi Thạch Bàn, mái hai tầng tám góc. Chúng tôi chưa xác minh được tên nào ứng với đền nào ở từng nguồn, cũng chưa có số liệu chính thức về độ cao hay số bậc của từng đền.

Tóm lại, đường lên có hai nửa. Nửa dưới, từ chân núi vào khu đền Cậu, có xe điện; một trang đại lý du lịch ghi ga cáp cách đền Thõng khoảng 1,5 km và vé xe điện 20.000đ/người/lượt. Nửa trên, từ đền Cậu lên đền Thượng, đi cáp treo hoặc leo đường đá; theo Nhân Dân, đi bộ đoạn này mất 1,5–2 giờ.

Phần này là gợi ý biên tập, dựa trên thời gian đi bộ 1,5–2 giờ và thời gian cáp 8–11 phút mà Nhân Dân nêu.

• Người đi lễ muốn đi đủ các đền: đi bộ lên theo đường đá để ghé đền Cô, đền Cậu và các điểm dọc đường, rồi đi cáp xuống. Xuống dốc đá mất sức đầu gối hơn lên dốc.
• Người lớn tuổi: xe điện vào khu đền Cậu, cáp treo cả hai chiều; dành thời gian ở đền Thượng thay vì trên bậc đá. Mang áo khoác mỏng vì trên sườn núi gió hơn dưới chân.
• Gia đình có trẻ nhỏ: cáp treo là lựa chọn an toàn hơn; theo trang đại lý, trẻ dưới 1 m đi miễn phí. Nếu cho trẻ leo, chọn ngày khô ráo và đi chiều lên, không leo khi đá ướt.
• Người đi bộ đường dài: leo cả hai chiều là một buổi vận động vừa phải. Đây là đường đá trong khu di tích, khác các lối mòn trong vườn quốc gia đang bị hạn chế năm 2026; đừng rẽ khỏi lối chính.

Người muốn đi rừng có hướng dẫn nên xem trang Vườn quốc gia Tam Đảo.

Những gợi ý dưới đây là thói quen phổ biến ở các đền thờ Mẫu miền Bắc, không phải quy định của ban quản lý di tích. Mỗi đền có thể có hướng dẫn riêng dán tại chỗ; khi đó hãy theo hướng dẫn tại chỗ.

1. Đi từ thấp lên cao, giống đường rước kiệu trong lễ hội: dâng hương ở đền dưới chân núi trước, rồi mới lên các đền phía trên và đền Thượng.
2. Mặc kín vai, quần hoặc váy qua gối. Đi giày đế bám, vì phần lớn lối đi là bậc đá.
3. Lễ vật gọn: hoa, quả, hương. Mâm lễ lớn mang lên đường đá rất nặng; nhiều người mua lễ ở chân núi.
4. Đặt tiền công đức vào hòm, không cài tiền lên tượng hay rải trên ban thờ.
5. Giữ lối đi thông thoáng khi dâng hương; mùa lễ đông, khấn ngắn rồi nhường chỗ.Ở thiền viện, chỉ thắp hương ở nơi có bát hương dành cho khách; hỏi người trông coi nếu chưa rõ.

• Ba ngày lễ hội và các tuần đầu năm âm lịch, nếu bạn không định dự hội. Mùa đi lễ tháng Giêng đến tháng Hai âm lịch rất đông (đánh giá của chúng tôi từ quy mô lễ hội, không phải số đếm chính thức).
• Ngày mưa, nếu định leo đường đá. Bậc đá dưới tán rừng trơn; nên đi cáp hoặc đổi ngày.
• Khi đoàn có người khó đi lại mà chưa biết cáp có chạy hôm đó không. Hỏi trước giờ chạy cáp.
• Cùng ngày với tuyến rừng Chắt Dậu hoặc với cả thị trấn Tam Đảo, nếu đi xe khách: mỗi nơi đều cần gần trọn một buổi, cộng thời gian xuống núi và lên lại.

Thời lượng gợi ý: Tây Thiên trọn một ngày nếu đi bộ lên đền Thượng; nửa ngày nếu đi cáp hai chiều và chỉ thăm thiền viện. Muốn ghép với thị trấn, xem lịch trình; đường đi từ Hà Nội ở trang cách đi Tam Đảo.