Văn hóa và lễ hội Tam Đảo

Cùng nghiên cứu trên mô tả: người Sán Dìu thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng pha trộn yếu tố Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo. Gia đình theo phụ hệ, và tục lệ cấm kết hôn với người cùng dòng họ. Phụ nữ mặc váy ghép từ nhiều mảnh, đeo túi trầu thêu. Nhà truyền thống làm bằng gỗ, ba gian; ngày nay phần lớn đã chuyển sang nhà gạch.

Kinh tế của nhiều làng dựa vào ruộng vườn dưới chân núi — ở Làng Hà là những giàn su su đã làm nên tên tuổi rau Tam Đảo; xem trang đặc sản Tam Đảo. VOV có bài về tục mai mối của người Sán Dìu dưới chân núi Tam Đảo; chúng tôi chưa đọc được toàn văn nên không tóm lại ở đây.

Nhân vật trung tâm là Quốc mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu. Theo truyền thuyết được Bộ VHTTDL dẫn lại, bà là vợ vua Hùng thứ 7, đã giúp vua mở mang bờ cõi, dạy dân trồng lúa và chiêu mộ quân. "Tín ngưỡng thờ Mẫu Tây Thiên" được công bố là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 8/3/2020.

Nơi thực hành tín ngưỡng là khu di tích và danh thắng Tây Thiên ở xã Đại Đình (trước là thị trấn Đại Đình, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc). Khu này được công nhận di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015. Theo Cục Di sản văn hóa, khu di tích trải dài khoảng 11 km, ở độ cao từ 54 m đến 1.100 m, có di vật từ thế kỷ 13 đến thế kỷ 20, tập trung thời Trần, trong đó có một tấm đá khắc 121 chữ niên đại 1450.

Độ cao từng đền và số bậc chưa có nguồn đáng tin, nên chúng tôi không ghi. Đường đi, cáp treo và Thiền viện Trúc Lâm có ở trang Tây Thiên.

• Nhà thờ đá (Nữ Vương Hòa Bình): nhà thờ Công giáo xây bằng đá năm 1937. Giờ lễ và giờ mở cửa cho khách chúng tôi chưa xác minh được; nếu có lễ, khách tham quan nên đứng phía sau và giữ yên lặng.
• Đền Bà Chúa Thượng Ngàn: trên núi Thiên Thị, tách khỏi khu phố. Theo Dân trí, từ chân núi đi bộ khoảng 20 phút qua khoảng 300 bậc có tay vịn, hai bên là rừng trúc; phía sau đền có đền Quốc Mẫu Âu Cơ và Chùa Vàng. VnExpress ghi nơi đây bắt buộc trang phục kín đáo.
• Thiền viện Trúc Lâm Tây Thiên: ở sườn bên kia, dựng trên nền chùa Thiên Ân cổ, khuôn viên 4,5 ha và 50 ha rừng bao quanh (Tuổi Trẻ).

Đền Bà Chúa Thượng Ngàn nằm trên núi Thiên Thị, một trong ba đỉnh mà Vườn quốc gia tạm dừng leo núi, trekking từ 5/5/2026. Chúng tôi chưa rõ lối bậc lên đền có bị ảnh hưởng hay không; hỏi tại chỗ trước khi đi.